Gmina Rajcza w przeważającej większości zajmuje zachodnie tereny Beskidu Żywieckiego. Leży w górnym dorzeczu rzeki Soły, ok. 30 km na południe od miasta powiatowego Żywca. Gminę zamieszkuje ok. 9 tysięcy osób, z czego 3,5 tysiąca w samej Rajczy.  Początki osadnictwa na terenie Rajczy szacuje się na wiek XVI, kiedy to przybyli w te rejony Wołosi karczując miejscowe gęste i dzikie lasy oraz zakładając wieś zarębną, którą później przekształcili w osadę wołoską. Taka osada z pewnością istniała na początku XVII wieku. Nie posiadamy jednej konkretnej historii mówiącej o pochodzeniu nazwy Rajcza, ta najbardziej prawdopodobna powołuje się na słowo rajczula oznaczające zagrodę dla owiec.

Ziemia graniczna

Dzięki swemu granicznemu położeniu, Rajcza oferuje niespotykaną różnorodność krajobrazu górskiego. Nie chodzi jedynie o państwową granicę Polski ze Słowacją. To tutaj zaczyna swój bieg rzeka Soła oddzielająca Beskid Śląski od Beskidu Żywieckiego, i to przez Rajczę przepływa Ujsoła, czyli tzw. Biała Soła oddzielająca Pasmo Pilska od Worka Raczańskiego w Beskidzie Żywieckim. Ziemie te zawsze były na styku trzech kultur – górali żywieckich, górali czadeckich oraz górali śląskich, o czym mogą świadczyć miejsca występowania tzw. trójstyków (styków trzech granic) na terenie Gminy Rajcza, a także w jej bliskim sąsiedztwie.

Chcąc wybrać się na wędrówkę wzgórzami otaczającymi Rajczę mamy do wyboru całe spektrum możliwości - od łagodnych wzgórz Grupy Małej i Wielkiej Zabawy, przez nieco wyższe wzniesienia Hutyrowa, aż po najwyższą Suchą Górę.

Wystarczy dwudziestominutowy spacer z centrum wioski, a już przy dobrej widoczności możemy podziwiać strzeliste szczyty Tatr.

Gmina Rajcza obejmuje swym obszarem najciekawsze tereny Worka Raczańskiego z górującą nad nim Wielką Raczą na czele, a także najbardziej widokowe wzniesienia Grupy Wielkiej i Małej Zabawy oraz zachodnie szczyty Gniazda Lipowskiej i Romanki.

Wspaniałe dziedzictwo

Na wysoką wartość dziedzictwa Rajczy złożyły się zarówno trudne oraz skomplikowane losy tej ziemi, bliskość innych kultur, jak i warunki, w których przyszło żyć jej mieszkańcom.

Dzisiaj najbardziej rzucającym się w oczy świadectwem kultury Górali Worka Raczańskiego jest muzyka wraz z licznymi przykładami tradycyjnej architektury drewnianej. Popularyzatorami ludowego grania oraz muzyki jest kilkanaście zespołów w każdej z sześciu wiosek wchodzących w skład gminy. Najbardziej znany i ceniony jest zespół Ziemia Rajczańska kontynuujący dzieło legendarnego zespołu Juhas.

Od chwili, gdy wjedziemy do Gminy Rajcza, wszędzie możemy spotkać wartościowe przykłady architektury drewnianej. Najcenniejsze z nich to: pozostałości zabudowy tzw. “Starej Rajczy” w Rajczy Dolnej oraz w okolicy dworca kolejowego, przysiółki Dziaski, Graberki i Sarnówka w samej Rajczy, przysiółek Przegibek (jeden z najwyżej położonych w Beskidach), dzwonnica w Soli, a także wiele chałup we wszystkich wioskach gminy.

Królewska Parafia

Rajcza oraz jej historia są ściśle związane z królem Janem Kazimierzem, który w 1669 roku darował mieszkańcom Rajczy swoją modlitewną kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, wykonaną na miedzianej blasze.

Drewniany kościół powstał pięć lat później. Przetrwał on ponad 200 lat, był jednak zbyt mały na tak dużą parafię i groził zawaleniem. W latach 1882-84 wybudowano nowy (istniejący do dzisiaj) murowany kościół. Obraz Matki Boskiej, zwanej Kazimierzowską, został umieszczony w ołtarzu głównym nowej świątyni. Architektura kościoła łączy styl romański oraz gotycki.

Do parafii w Rajczy należą również dwa pobliskie i bardzo ważne budynki architektury drewnianej. Pierwszym z nich jest XIX-wieczny budynek organistówki zlokalizowany przy drodze łączącej Rynek z przystankiem kolejowym Rajcza Centrum. Drugim obiektem wartym uwagi jest również XIX-wieczny budynek obecnej apteki ”Pod Jesionem” przy głównej ulicy prowadzącej do Żywca.

Na cmentarzu parafialnym znajduje się wiele liczących ponad 100 lat pomników. Warta uwagi jest również ta część cmentarza, gdzie są groby żołnierzy poległych podczas I Wojny Światowej.

Jedyny taki pałac

Nigdzie nie znajdziemy drugiego takiego pałacu, jaki jest w Rajczy. I to zarówno ze względu na architekturę, jak i ze względu na historię.

Historia pałacu sięga lat 30. XIX wieku, kiedy to Rajcza była w posiadaniu Anastazego Siemiońskiego. Dzisiejszy neorenesansowy wygląd pałacu zawdzięczamy Władysławowi Lubomirskiemu, w którego rękach budynek był w latach 1894 - 1914. Ostatnim właścicielem pałacu był Stefan Habsburg. Przez 2 lata w pałacu odbyło się wiele koncertów znanych artystów takich jak: Paderewski, Szymanowski, Różycki, Szeluto, Rubinstein itp. W 1916 roku Stefan Habsburg przekazał pałac wraz z parkiem na cele sanatoryjno-szpitalne. Od 1918 roku pałac pełnił funkcje medyczne.

Energię elektryczną pałac miał zapewnioną z pobliskiej elektrowni wodnej (wchodzącej w skład całego kompleksu pałacowego) działającej jeszcze w latach 90. zeszłego stulecia. Elektrownia była zaopatrywana w wodę przez specjalnie dla niej wybudowany kanał od przysiółku Hutyrów na granicy Rajczy i Ujsół aż do parku w okolice dzisiejszego przystanku kolejowego Rajcza-Centrum. Kanał ten również służył do zapełniania wodą stawu, jaki był na terenie przypałacowego parku. Niektórzy znawcy twierdzą, że historia kanału sięga połowy XIX wieku dodając mu kolejną funkcję – spławianie przez drwali drewna do wówczas istniejących w tym miejscu zakładów żelaznych.

Wyposażenia pałacowego praktycznie już nie ma, zwłaszcza po kradzieżach mających miejsce w czasie II Wojny Światowej. Obecnie mieści się w nim Samodzielny Zakład Opiekuńczo-Leczniczy a elewacja wraz z otoczeniem pałacu odzyskują swój stary blask, dzięki czemu stają się one z roku na rok coraz większą atrakcją turystyczną.

Gęsta sieć szlaków

Gmina Rajcza jest bardzo przyjazna dla wszystkich chcących poznać ten urokliwy region Beskidów. Pomaga w tym imponująca sieć szlaków poprowadzonych tylko i wyłącznie przez teren gminy, jak np. szlak czerwony z Soli do Rycerki Dolnej wiodący głównym grzbietem Worka Raczańskiego. Są również szlaki, którymi możemy dojść na Romankę oraz Główny Szlak Beskidzki, a także do Wisły czy na Słowację.

Polecamy także poruszanie się specjalnie wytyczonymi szlakami konnymi oraz rowerowymi, wielokrotnie pokazującymi nam miejsca omijane przez “zwykłe” szlaki turystyczne.

Ciekawą propozycją jest Szlak Papieski w Worku Raczańskim, dzięki któremu mamy możliwość poznania miejsc na terenie Gminy Rajcza związanych z Janem Pawłem II.

tekst pochodzi z Magazynu Turystyki Beskidzkiej Beskidtrek nr 1/2010